NEOPLATONICA VARIA

Crucifixion (Corpus Hypercubus)

2012-02-13T13:59:00.002+02:00

1954, by Salvador Dali

Metropolitan Museum of Art New York

Metaphysical, transcendent cubism, the unobservable nature of four-dimensional hyperspace, allusion to the true nature of Christ. Maybe it is an answer to the the aristotelic-platonic problem of matter within the newly founded Christian Church in the first Christian centuries, given by surrealism and modern physics.

Ο Emile Brehier ως ερμηνευτής της φιλοσοφίας του Πλωτίνου

2012-02-08T20:59:00.002+02:00

Émile Bréhier (1876-1952)

Μπορείτε να διαβάσετε ένα νέο άρθρο με τίτλο "Δύο ερμηνευτικές προσεγγίσεις του Émile Bréhier στο έργο του Πλωτίνου", στο περιοδικό ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΑΤΑ 2012, της ιστοσελίδας Ελληνική Φιλοσοφική Βιβλιογραφία που καταρτίζει ο Γιάννης Τζαβάρας.

ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΚΑΙ Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ

2011-11-17T03:51:00.016+02:00

Ωραίος είναι οπαράδεισος, όπου βρίσκονται μακάριες οι ψυχές,

Απολαμβάνοντας την πλήρη ευδαιμονία,

Από εκεί συλλαμβάνουν πραγματικά την ένδοξη όψη

Του αιώνιου θεϊκούΜεγαλείου·

Πιο πολύ ωραίοείναι πως, εκεί ψηλά

Βρίσκονται διατεταγμένεςοι Ιδέες εκείνες, που τόσο θαύμαζε ο Πλάτων,

Οι καθαρές νοήσεις, που από τον Θεό εμπνεύστηκε…

Τα μέσα, λοιπόν,που μάς δόθηκαν,

Για νασυλλάβουμε Εκείνον, είναι να θεωρούμε τα έργα του,

Τα οποία εποίησεμε εξαιρετική ομορφιά,

Όπως σε ένα ορειχάλκινο βιβλίο,

Μπορούμε να διαβάσουμεεγγεγραμμένη σε κάθε σημείο

Την αγαθότητα Του,που η ωραιότητα Του φανερώνει∙

Κατ' αυτόν τον τρόπο ό,τι είναι αγαθό, είναι ωραίο και σωστό.

EdmundSpenser, An Hymn of Heavenly Beauty

Μτφρ. Κ. Β.

Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΣΥΜΠΑΘΕΙΑΣ

2011-08-08T14:39:00.056+03:00

Η εκπνευμάτωση και εμψύχωση του σύμπαντος, για το Νεοπλατωνισμό, στηρίζονται στην αλληλεπίδραση των μερών του, τη φυσική «συμπάθεια», η οποία αναφέρεται στην αστρονομική κανονικότητα και ανακύκλιση των ρυθμών ζώων, φυτών και ουρανίων σωμάτων [1]. Αφορά ακόμη στην αναλογία ανάμεσα στο μικρόκοσμο και το μακρόκοσμο, σε ένα σύμπαν ως ζωντανό ον, ίσως προερχόμενη από την Χαλδαία, χρησιμεύοντας στη θεοποίηση της αστρολογίας· υιοθετήθηκε από την Ιπποκρατική ιατρική, η οποία την υποστήριξε στη βάση διάφορων παρατηρήσεων. Εκφράστηκε κυρίως από τους Στωικούς, με τη διατύπωση, «σύρροια μία, σύμπνοια μία, πάντα συμπαθέα»[2], για να επαναληφτεί από τον Gottfried Wilhelm Leibniz [3].
Για τους Στωικούς, όλα τα σώματα βρίσκονται σε αμοιβαία αλληλεπίδραση, και αφού «όλα βρίσκονται μέσα σε όλα», το σύμπαν είναι «ένα και συνεχές», άρα το μικρότερο γεγονός έχει επίδραση στο σύνολο του κόσμου∙ μία σταγόνα κρασιού πού ρίχνεται στη θάλασσα θα απλωθεί σε όλη τη θάλασσα, και από αυτή σε όλο το σύμπαν. Η συνεκτικότητα της φύσης, η παρουσία των σωμάτων σε έναν κόσμο πλήρες, που αγνοεί το κενό, η εξομοίωση Θεού και κόσμου, προϋποθέτουν ότι το όλον βρίσκεται σε συμπάθεια με τον εαυτό του, ότι όλα συνεργάζονται, ότι υφίσταται μία παγκόσμια συνάφεια των όντων. Πολυάριθμοι είναι οι όροι που χρησιμοποιούν οι Στωικοί, για να δηλώσουν τη συμπάθεια: συμπάθεια, σύμπνοια, συντονία, naturae contagio (συνάφεια της φύσης), continuatio conjuctioque naturae (συνεκτικότητα και σύνδεση της φύσης), consensus naturae (συμφωνία της φύσης) [4].

Η θεωρία της παγκόσμιας συμπάθειας δεν έχει μόνο φυσική αξία, στο μέτρο που επιβεβαιώνει μία θεωρία της αιτιότητας, αλλά ακόμη μεταφυσική και ηθική αξία. Έχει μεταφυσική αξία, αφού εκφράζει την παρουσία του Θεού σε έναν κόσμο που ανάγεται ουσιαστικά πάλι σε Αυτόν. Είναι μία συμπάθεια κατά Θεόν και από Θεού, απαιτεί μία τελεολογία της φύσης, που προϋποθέτει τις ευνοϊκές προθέσεις της παντοδύναμης Πρόνοιας. Ο Μάρκος Αυρήλιος μιλάει για τον «ιερό δεσμό», [5] που συνδέει τα πάντα, και εξαιτίας του οποίου υπάρχει η «κράσις δι’ ὅλου», η οποία αντανακλά τη συμφωνία της θείας Πρόνοιας στον κόσμο, όπου ο άνθρωπος δεν είναι παρά ένα μικρό τμήμα. Έχει, επίσης, ηθική αξία, αφού η ζωή του σοφού βρίσκεται σε εναρμόνιση προς το σύμπαν στο οποίο μετέχει. Ο σοφός δεν αναγορεύεται μόνο πολίτης της Αθήνας, αλλά και πολίτης του κόσμου: ο κοσμοπολιτισμός των Στωικών είναι η έκφραση στο ηθικο-κοινωνικό πεδίο της παγκόσμιας συμπάθειας [6].

Η αρχή της συμπάθειας, λειτουργεί διττά μέσα στο σύμπαν: κάθετα και οριζόντια. Η κάθετη διαβάθμιση του σύμπαντος αφορά τη διάκριση στις υποστάσεις Εν, Νους, Ψυχή, που καταλήγουν στον αισθητό κόσμο της ύλης· κάθε επίπεδο προέρχεται από την υπερεκχείλιση του προηγούμενου, ενώ εκφράζει την πραγματικότητα κατά τρόπο που ταιριάζει στην «οικεία» φύση του. Έτσι, ο Νους εκφράζει την πραγματικότητα υπό τις συνθήκες της αιωνιότητας, διότι είναι αιώνιος, η Ψυχή αφορά στην πραγματικότητα εν χρόνῳ, καθώς είναι ενπεπλεγμένη στη χρονική δίνη, και ο αισθητός κόσμος αντιστοιχεί στην πραγματικότητα του χώρου και των διαστάσεων, αφού χαρακτηρίζεται από έκταση. Ο Πλωτίνος εξειδικεύοντας περισσότερο την ιδέα της κοσμικής συμπάθειας, παρατηρεί ότι κάθε πραγματικότητα δεν είναι μόνο ο εαυτός της, αλλά εν δυνάμει όλες οι άλλες [7]. Τα διάφορα τμήματα του κόσμου βρίσκονται σε ανταπόκριση, το ένα τμήμα καθρεφτίζει το άλλο, το ένα είναι μέσα στο καθετί. Έτσι σε κάθε τμήμα του αισθητού κόσμου αντανακλώνται οι προηγούμενες υποστάσεις, και ολόκληρος ο αισθητός κόσμος, ώστε κατά οριζόντιο τρόπο κάθε επίπεδο περιλαμβάνει τα υπόλοιπα [8].

Μπορεί να λεχθεί, βάσει της αρχής της συμπάθειας, ότι ο υλικός κόσμος είναι καθρέφτης των αθέατων δυνάμεων των θεών. Ζώα, φυτά, λίθοι και άλλα ένυλα αντικείμενα, είναι δυνατόν να εκφράζουν τη δύναμη του ήλιου, της σελήνης και των αστρικών θεών. Η αντιστοιχία μεταξύ των θείων δυνάμεων και αισθητών όντων της ύλης είναι εφικτή χάρη στην ύπαρξη της αδιάκοπης ροής επικοινωνίας μεταξύ των διαφόρων υποστάσεων. Το πλέγμα των δυνάμεων, καθώς διαχέεται σε όλα τα επίπεδα του σύμπαντος, παρέχει τη δυνατότητα στους θεουργούς, εφόσον στο πλαίσιο των μαγικών τελετών χρησιμοποιήσουν τα κατάλληλα αντικείμενα, να έλθουν σε επαφή με τις θεότητες που αυτά συμβολίζουν. Η νεοπλατωνική συμπάθεια αποτέλεσε φορέα εισαγωγής της μαγείας στο χώρο της φιλοσοφίας.

Ο Πλωτίνος πίστευε στα παραφυσικά φαινόμενα, όπως ουσιαστικά όλοι οι σύγχρονοί του, εκτός από τους αποφασισμένους αθεϊστές και υλιστές - σπάνιο είδος τον 3^ον αι. μ.Χ. Διέφερε όμως από πολλούς, αφού προσπαθούσε να προσαρμόσει παρόμοια φαινόμενα στην έλλογη, οργανωμένη εικόνα που είχε για τον κόσμο [9]. Κατά τον ιδρυτή του Νεοπλατωνισμού, μέσα από τη μελέτη και εφαρμογή των συγγενικών δυνάμεων του κόσμου, οι μάγοι επιτυγχάνουν τις επιδράσεις τους [10]. Με παρόμοιο τρόπο εξηγεί τα αποτελέσματα της προσευχής. Η προσευχή στους ουράνιους θεούς δεν μπορεί να αγγίξει το ανώτερο μέρος των ψυχών τους, οι οποίες είναι απορροφημένες στην ενατένιση, και αγνοούν οτιδήποτε συμβαίνει στον αισθητό κόσμο· οδηγεί, ωστόσο, στο να προκαλέσει την αυτόματη ανταπόκριση του κατώτερου μέρους της ψυχής, το οποίο ικανοποιεί την ευχή του προσευχόμενου [11]. Όπως σε έναν ζωντανό οργανισμό, λέει ο Πλωτίνος, κάθε μέλος είναι αναπόσπαστο μέρος του, έτσι και στον κόσμο όλα βρίσκονται σε συνάφεια και αρμονία. Τα ζωντανά όντα είναι, επίσης, σύμφωνα με τα λόγια του Leibniz «καθολικά μέρη». Στον αναγεννησιακό Βιταλισμό του Leibniz, η ουσία θα οριστεί ως ενότητα μέσα στην πολλότητα. Το μέρος ταυτίζεται με το όλο. Κάθε δύναμη, είναι η κοσμική δύναμη. Το επιμέρους ον καθρεφτίζει τον κόσμο και ο κόσμος καθρεφτίζεται μέσα σε αυτό [12].

Για το Νεοπλατωνισμό, το σύμπαν ως plenum, είναι μία απέραντη και συνεχής στην διάρθρωσή της ολότητα, προεκτεινόμενη στην πνευματική ζωή∙ θεωρείται ένας άϋλος κόσμος, διότι δεν υφίστανται κενά ή χάσματα μέσα σε αυτόν. Την ιδέα της συμπάθειας, ιδιαίτερα με την έννοια του ανθρωπομορφικού συμβολισμού, θα συνεχίσουν θεολόγοι μυστικιστές, όπως ο Μάξιμος Ομολογητής, που γράφει ότι ολόκληρος ο κόσμος, τόσο ο ορατός όσο και ο αόρατος, συνιστά έναν μακράνθρωπο, ενώ ο άνθρωπος έναν μικρόκοσμο [13]. Η Πατερική Γραμματεία προσέλαβε εν γένει την ιδέα της αναλογικής σχέσης ανθρώπου και κόσμου: ο κόσμος μπορεί να περιγραφτεί «ἐν σμικρῷ» στα όρια του ανθρώπου, όπως και ο άνθρωπος, από μία ορισμένη σκοπιά, μπορεί να περιγραφτεί «ἐν μακρῷ» στα όρια του κόσμου [14] .

Η θεώρηση του κόσμου με βάση την αρχή της συμπάθειας, συνεχίστηκε και αναβίωσε στην Αναγέννηση, όταν οι Εννεάδες του Πλωτίνου μεταφράστηκαν στα λατινικά από τον Μarsilio Ficino. Δια της αλχημιστικής παράδοσης θα επηρεάσει τα πρώιμα στάδια της νεότερης επιστημονικής εξέλιξης. Εξ’ αυτής μπορεί να ειπωθεί ότι προήλθε η ιδέα του ηλεκτρισμού, την οποία εισήγαγε ο φλαμανδός γιατρός και ροδόσταυρος, Jan Baptist van Helmont, το 1650. Επίσης, αργότερα ο Friedrich Christoph Oetinger, ιδρυτής του προτεσταντικού γερμανικού Ευσεβισμού, ή άγγλοι θεϊστές, όπως ο John Toland και ο Thomas Woolston, ενέταξαν τον ηλεκτρισμό στην υπάρχουσα χριστιανική κοσμολογία. Ακόμη και η Κβαντομηχανική, σκοπεύοντας να ανάγει την ύλη στο πνεύμα, αναφέρεται στην ύπαρξη άφαντων, κινητήριων και συνεκτικών δυνάμεων, που μοιάζουν να λειτουργούν συμπαθητικά.

Κατελής Σ. Βίγκλας

Παραπομπές

[1] Katelis Viglas, "The Consideration of the World as an Ensouled Living Being (Plotinus)", Philotheos. International Journal for Philosophy and Theology, Vol. 4, 2004, 242.

[2] Hermann Diels - Walther Kranz, Die Fragmente der Vorsokratiker, Berlin 1952, Ι.189, 19.

[3] Joseph Moreau, L’idée d’univers dans la pensée antique, « Bibliotheca del Ciornale di Metafisica » 10, Societa editrice internationale, Torino 1953, 20.
[4] Jean Brun, O Στωικισμός. Μτφρ. Σάββα Βασιλείου, Ζαχαρόπουλος. Αθήνα 1965, 47-48.

[5] Μάρκος Αυρήλιος, Τὰ εἰς ἑαυτόν III.9.

[6] Wilhelm Windelband - Heinz Heimsoeth, Eγχειρίδιο Ιστορίας της Φιλοσοφίας. Τομ. 1, Μτφρ. Ν. Μ. Σκουτερόπουλος, Μ.Ι.Ε.Τ, Αθήνα 1980, 191-207.

[7] Εννεάδες, VI.2.20.5-6.

[8] Θεοδόσης Πελεγρίνης, Οι Μάγοι της Φιλοσοφίας, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1997, 108-9.

[9] Εννεάδες, IV.4.31.29-32.

[10] Στο ίδιο, II.3.7, IV.4.32.

[11] Στο ίδιο, IV.4.40.

[12] Στο ίδιο, ΙV.4.40.27. Πρβλ. Richard T. Wallis, Nεοπλατωνισμός, Μτφρ. Γιάννης Σταματέλος, Αρχέτυπο, Αθήνα 2002, 122-3.

[13] Μυσταγωγία, Ζ’, P.G. 91, 648D-685D.

[14] Χρήστος Γιανναράς, To πρόσωπο και ο έρως. Δόμος, Αθήνα 1992 (1970), 129.

Neoplatonic arithmology: the Ennead

2011-07-01T02:52:00.004+03:00

"Ennead" in ancient Greek means acollection of nine things.

Under the name Enneads Porphyrius published the work of his teacher Plotinus,

= Εννεάδες, in ancient Greek.

It is a corpus of six books of nine treatiseseach, that is:

1+2+3+4+5+6=21,

2+1=3.

The number three is also symbolic. Theneoplatonic hypostases are three: One - Intelligence - Soul. The nine is amultiple of three.

Finally, the six Enneads x nine treatises each= 54 = 5+4=9, nine = Ennead (Εννεάς).

As Iamblichus in the Theology of Arithmetic says: thatnumber admits nothing beyond the ennead, but everything circles around withinit, is clear from the so-called recurrences: there is natural progression up toit, but after it there is repetition.

Neoplatonism, Gothic and Skyscrapers

2011-05-21T21:38:00.022+03:00

The Neo-Platonic intelligible idea of cosmopolis, became the model forthe Christian Platonism of Augustine, who dreamed of a New Jerusalem; but alsothrough the hierarchies of Pseudo-Dionysius the Areopagite, the Christianmystic, who used in his work philosophical terms of the Neo-Platonicphilosopher Proclus, passed throughout the medieval world, influencing theconstruction of Gothic architecture[1].The first awareness of this influence is placed historically at the time ofAbbot Suger (1081-1151),of the monastery of Saint Dionysius. He was a patron of the application of theGothic style in architecture, and based on the confusion that existed thenbetween the martyr Dionysius and the Pseudo-Dionysius, was written by the artcritic Erwin Panofsky, that Gothic style is the result of the idea of theascent to the supreme One, as the Neoplatonists believed. Although manyscholars considered this comparison as a simplification, it looks moreplausible when taking into account that through the work of Dionysius theAreopagite the structure of the ecclesiastical and celestial hierarchy wasofficially formalized, based on the vertical and horizontal structures of theNeo-Platonic thought. If behind the Gothic architecture is the Neo-Platonic ideal, the projection and correspondence of this architecture to the modernskyscrapers as representatives of the new cosmopolitanism in our contemporaryera, may be supported, not as an analysis of the style in Art, but as regards thefoundation of the human thought in the Western civilization. The Neo-Platonic ideal corresponds to a continuous and perpetual quest for expansion,expressed by the need for unity and the approach to the divine. So, the view that the roots of modern cosmopolitanismcan be traced in Late Antiquity would not be so risky, regarding the course ofhuman history as a necessity for structuring a chain of Being[2], which includes and leads to the spiritual anagoge of the humanity and the whole of nature to the absolute.

For more information on the cosmopolitical ideal in the era of Neoplatonists, see Katelis Viglas, "Cosmopolitical Utopias or Dystopias of the First Christian Centuries", HISTORICA THEMATA, Issue 102, May 2011, 64-81 (in Greek).

[1] L. Siorvanes, Proclus. Neoplatonic Philosophy andScience. Edinburgh University Press, Edinburgh 1996, 32-33. Cf. A. R. Meyer, Medieval Allegory and the Building of theNew Jerusalem, D. S. Brewer, Cambridge 2003, 32-46 and 47-65.

[2] See A. O. Lovejoy, The Great Chain of Being. A Study of theHistory of an Idea. Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, and London 1964, 3-24.

Manly Palmer Hall

2011-03-21T04:18:00.005+02:00

Ως μυστικός αντιλαμβάνεται τη νεοπλατωνική υπέρβαση του Νου, προκρίνοντας μία ολιστική αντίληψη για την αλήθεια και το αγαθό, σύμφωνα με τη Δυτική Σχολαστική ερμηνεία του Νεοπλατωνισμού, που μόνο φαινομενικά δεν συμφωνεί με την απόκρυφη παράδοση που εκπροσωπεί

Μυστική Εμπειρία

2011-01-02T00:15:00.000+02:00

Το θνητό όριοτου Εγώ εχάθη,

Και πέρασε στοΑνωνόμαστο, όπως ένα σύννεφο

Διαλύεται στονΟυρανό. Ψηλάφισα τα μέλη μου, τα μέλη

Ήταν παράξενα,δεν ήταν δικά μου – και ακόμη δεν υπήρχε καμία σκιά αμφιβολίας,

Αλλά έσχατηδιαύγεια, και διαμέσου της απώλειας του Εγώ

Το κέρδος μίαςευρείας ζωής τόσο πολύ ενώθηκε με τη δική μας,

Ήταν ο Ήλιος πουσπιθίζει – ασκίαστος στις λέξεις,

Οι ίδιες αλλάσκιές ενός σκιώδους κόσμου.

The Ancient Sage

Alfred Lord Tennyson 1809-1892

Μτφρ. Κ. Β.

Ορισμένες εκδόσεις των Εννεάδων

2010-09-25T22:21:00.001+03:00

P. Perna, Plotini platonicorum facile coryphaei operum philosophicorum omnium libri LIV in sex Enneades distribute. Ex antiquess. Codicum fide nunc primùm Graecé editi, cum Latina Marsilii Ficine interpretatione & commentatione Basileae 1580

F. Greuzer, G. H. Moser & D. Wyttenbach, Plotini Opera Omnia (avec la traduction de Marcile Ficin), 3 vols, Oxonii 1835. Réimpr. par M.M. Didot, Paris 1855 et Kirchhoff, Lipsiae 1836

H. F. Müller, Plotini Enneades, Berolini 1878-1880

R. Volkmann, Plotini Enneades : praemisso Porphyrii De Vita Plotini deque ordine librorum eius libello (Bibliotheca scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana), In aedibus B.G. Teubneri, Lipsiae 1883-1884

Plotin, Ennéades, Texte Établi et Traduit par Émile Brehier, 7 vols, Société d’Éditions «Les Belles Lettres», Paris 1924-1938

V. Cilento, B. Marien, Enneadi di Plotino. [Vita di Plotino], Prima versione integra e commentario critico di Vincenzo Cilento, Philosofi antichi e medievali, 3 tomes in 4 vols, Bari 1947-1949

P. Henry and H.-R. Schwyzer, Plotini Opera. Porphyrii vita Plotini. Plotiniana arabica/ ad codicum fidem anglice vertit Geoffrey Lewis, Museum Lessianum. Series Philosophica, 33, 34, 35, Editio maior, Vol. I-II, Desclée de Brouwer, Paris-Bruxelles, Vol. III, Desclée de Brouwer, Paris-Leiden 1951-1973

P. Henry and H.-R. Schwyzer, Plotini Opera, Editio minor, Vol. I-III, Oxford Classical Texts, Oxford 1964-1982

Plotinus, Enneads, Text with English translation by A.H. Armstrong, vol. I-VII, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts/ William Heineman Ltd, Loeb Classical Library, London 1966-1988

Plotin, Schriften, übersetzt von R. Harder, Neubearbeitung mit griechischem Lesetext und Anmerkungen forgeführt von Rudolf Beutler und Willy Theiler, (12 vols) Hamburg 1956-1971

J. Igal, J. Iturriaga, J. Gallan, Vida de Plotino/ Porfirio. Enneadas/Plotino, Introducciones, traducciones y notas de Jesús Igal, Biblioteca Clásica Gredos, 57, 88, 256, Madrid, 1982, 1985, 1998

Πλωτίνου, Εννεάς Πρώτη, Αρχαίο Κείμενο-Μετάφραση-Σχόλια, Παύλος Καλλιγάς, Ακαδημία Αθηνών, Βιβλιοθήκη Α. Μανούση, Κέντρον Εκδόσεως Έργων Ελλήνων Συγγραφέων, Αθήναι 1994 - Εννεάς Δευτέρα, Αθήνα 1997 - Εννεάς Τρίτη, Αθήναι 2004 - Εννεάς Τέταρτη, Αθήναι 2009

PLOTIN, Traductions sous la direction de Luc Brisson et Jean-Francois Pradeau, GF Flammarion, Paris 2002-2009

Πολύ - Πολύ - Μακριά

2010-09-25T21:35:00.000+03:00

Ποιόν αχανή κόσμο - ψιθυρίζει, ο μυστικός πόνος ή χαρά,

Μέσα από αυτές τις τρεις λέξεις, που τον στοίχειωναν όταν ήταν παιδί;

Πολύ-πολύ-μακριά;

Ένας ψίθυρος από την αυγή της ζωής του; μία ανάσα

Από κάποια φωτεινή αυγή πέρα από τις πύλες του θανάτου

Πολύ-πολύ-μακριά;

Μακριά, μακριά, πόσο μακριά; πέρα από τις πύλες της Γέννησης,

Τους αμυδρούς ορίζοντες, όλα τα όρια της γης,

Πολύ-πολύ-μακριά;

Alfred Lord Tennyson

Far-Far-Away

Μτφρ. Κατελής Βίγκλας

Πλωτίνος και μαγικο-θρησκευτική σκέψη

2010-07-09T22:16:00.004+03:00

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ «ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΒΑΣΙΚΩΝ ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΗΤΙΚΩΝ ΑΝΤΙΛΗΨΕΩΝ ΤΟΥ ΠΛΩΤΙΝΟΥ ΜΕ ΤΟΝ ΜΑΓΙΚΟ-ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟ ΝΟΥ»

Θα υποστηριχτεί ότι υπάρχουν τρεις βασικές κοσμοθεωρητικές αντιλήψεις του Πλωτίνου, εκτός των άλλων, που τον συνδέουν με τη μαγικο-θρησκευτική σκέψη, όπως αυτή μελετήθηκε από την ανθρωπολογία στους λαούς χωρίς γραφή ή / και την θρησκειολογία στις αρχαϊκές κοινωνίες. Πρώτα- πρώτα ο φιλοσοφικός παμψυχισμός συγκρίνεται με τον ανιμισμό των λαών χωρίς γραφή. Η νεοπλατωνική θεωρία για μία ψυχική δομή του κόσμου και του σύμπαντος που διαιρείται στις ατομικές ψυχές, αντιστοιχεί νοητικά και όχι ορθολογικά, στη δομή που υποφώσκει στον ανιμισμό των κοινωνιών χωρίς γραφή. Επίσης, ο δυϊσμός σε αισθητό και νοητό κόσμο, ίδιον του πλατωνισμού, ο οποίος, μη μένοντας ικανοποιημένος από αυτή τη διαίρεση, τείνει διαρκώς να ενοποιήσει με αναγωγικό τρόπο τον πρώτο στο δεύτερο, προσομοιάζει στη διαλεκτική σχέση του μαγικο-θρησκευτικού νου και του θείου μέσω των ιεροφανειών. Κατά αυτόν τον τρόπο, το αισθητό σύμπαν δεν υποβαθμίζεται αλλά αποκτά μία αυθεντικότερη διάσταση. Τέλος, η πρώτιστα δυϊκή, και κατά δεύτερο λόγο, πολλαπλών επιπέδων θεωρία των αντιστοιχήσεων και αναλογιών του Νεοπλατωνισμού μπορεί να συγκριθεί με την ομοιοπαθητική μαγεία. Και οι δύο τείνουν να εγκαθιδρυθούν σε ένα ανιστορικό κόσμο, καθώς οι αντανακλάσεις μεταξύ των υποστάσεων θυμίζουν την κοινωνική ταξινόμηση του φυσικού σύμπαντος των λαών χωρίς γραφή. Το «σώζειν τα φαινόμενα», δηλαδή η θέση περί ενός κρυφού και αφανούς επιπέδου νοήματος πίσω από τις φυσικές και κοινωνικές πραγματικότητες, μπορεί να ιδωθεί ως ένα κοινός τρόπος λειτουργίας του μαγικο-θρηκευτικού και του νεοπλατωνικού τρόπου σκέψης.

Για την ανάγνωση ολόκληρου του άρθρου δείτε εδώ.

By the One, toward the One, being the One

2010-06-07T07:43:00.000+03:00

Some remarks on the Neoplatonic One, in connection with a book review of mine:

George Lekkas, Plotinus. Towards an ontology of mode, Editions Papazisi, Athens 2009, 134 pp.in Critica - A Greek Online Journal of Philosophical Reviews (in Greek)

This is a corpus of studies, which cast new light on the interpretation of Enneads, striving to reveal the relations, the Neoplatonic hypostases develop in their articulation. Particularly focusing on the mode itself as exegetical tool, examines the mode of existence or the existence of the mode. This is an original approach, introducing the existential factor of relation, of which the inherent indeterminacy is combined with the metaphysical potentiality.

Emanation

According to Neoplatonism the whole universe, in its material and metaphysical aspects, is a product of the first hypostasis, the One. Through the process of emanation, the hierarchy of hypostases, One-Intelligence-Soul, ends at the non being of the region of matter. The intelligibles, being inside the hypostasis of Intelligence, form and embellish everything exists under them, of which nothing is considered without having a part of it inside the third hypostasis, the Soul. Human bodies, as being material, are also inside the hypostasis of Soul, by their individual souls. The river of creative and generative power of One flows into the dark region of non being, watering it. Everything is under the influence of this immense power, including matter, which is only a privation of good.

The kind of relations between the hypostases guarantees the overflowing of power. Nothing exists for itself; even the Intelligence and the Soul need the dependence on the first hypostasis, the One, as they need themselves. Since the first hypostasis stands beyond everything, beyond being, this means that nothing owes its existence to the existence itself.

Return

But the opposite course of ascend through the hypostases is to be accomplished, which comes right after every ensouled being realizes its destiny and of what is made of.

The mode of Soul’s existence gives rise to the question: of what special and general characteristics is that mode, since there is always in relation to itself and to the other? The answer is that the mode of psychic existence tends always to become intelligible, in order to find something it hasn’t. If the mode of the ensouled being presupposes the way of being intelligible, then what means to be intelligible? The answer to this, brings to mind that the higher destination of Intelligence is to cease being in itself. The only way the Intelligence has of not being in itself, is to succeed the complete unification with the One. Oness for some people looks very simple, and in reality it is as simple as it is the simplicity itself (πάντῃ ἁπλοῦν).

In fact the Soul and the Intelligence are related to the One by various ways, but always the ascending course for approaching the higher level of hypostases, is a return to the source of being, life and reason. Nevertheless, the extremely unapproachable nature and knowledge of the One make It a resident of beyond being. In final analysis the One isn’t related to anything; they are not humans those who find It, bud godlike and blessed men.

Rest

The mode of being hasn't only a single meaning. But when we come at the One, there is no meaning other than being One, as we exist as nothing and everything, as no one and as all. This ambiguity characterizes the absolute hypostasis not due to the lack of being, but due to the superabundance of being; its ambiguity is not common: it is a fundamental ambiguity. In reverse, if any kind of certainty exists, this is to be found where no one can really look: at the One Itself. The contradictions and the apophatic language is only our insufficient way to understand what the mystical union would be, when someone experiences it. In reality it is an inexpressible situation.

By determining and generating the Being, the One resides at the same time at the heart of everything, as the absolute otherness to Being and the complete identity to Itself. If the One tries only a little to make everything similar to It, this is not why it doesn't care, but because everything and everybody must earn the kind of freedom which exists inside It. In any case, the name Absolute (ἀπολλελυμένον), which fits for the One, means "the free", "the without bond". The final rest inside One is an achievement of freedom, because by coming to this abode means to leave everything behind. The experience of mystical union (Unio Mystica), the ecstasy, is accomplished in this world and life as a flight to our real fatherland that is God or Good or One.

The existence of the One everywhere, doesn't mean that Its absence isn't felt sometimes somewhere. If the One is the biggest attraction for everything, this is because everything yearns for unity, beauty and goodness. The union with the One becomes the most secret and valuable hope for mankind, having take through the course of history various forms, in every field of activity. In reality, nature and history cannot be considered and viewed otherwise, without being connected with what constantly makes them coherent, including any particularity and totality may constitute.

By Katelis Viglas, originaly published in ResearchBLOG

ΕΝ-ΑΓΑΘΟ-ΘΕΟΣ

2010-04-22T03:23:00.000+03:00

Η δόξα Εκείνου που

κινεί όλα τα όντα και

διαπερνά όλο το σύμπαν,

διαλάμπει αλλού περισσότερο

και αλλού λιγότερο.

Οδηγήθηκα σε αυτόν τον παράδεισο

που υπερκχειλίζει από το φως Του,

και εκεί αντιλήφθηκα

πράγματα που κανείς ερχόμενος

από Εκεί δεν μπορεί ούτε να πει,

ούτε γνωρίζει• διότι

όταν πλησιάσει κανείς κοντά σε ό,τι ποθεί,

βυθίζεται τόσο πολύ μεσα το μυαλό του, που

η μνήμη δεν μπορεί να επανέλθει.

Δάντης Αλιγκέρι, Paradiso, Canto I, 1-9.

Μετάφραση Κ. Β.

Πρβλ. Εννεάδες VI.8.19: καὶ θεάσεται καὶ αὐτὸς οὐχ ὅσον θέλει εἰπεῖν δυνάμενος(… ) Οὐδ’ἄν τολμήσειὲ τις ἰδὼν ἔτι τὸ ὡς συνέβη λέγειν, οὐδ’ ἄν ὅλως φθέγξασθαι δύναται• ἐκπλαγείη γὰρ ἄν τολμὼν, καὶ οὐδ’ ἄν ἔχοι ἀίξας “ποῦ” εἴπεῖν περὶ αὐτοῦ (…). Βλ. και VI.9.4.10.11

ΣΤΟ ΤΕΛΟΣ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΑΡΧΗ

2010-04-18T01:38:00.002+03:00

Όταν ένας ολόκληρος κόσμος έφτανε στο τέλος του και μία νέα εποχή άρχιζε, σε ένα στρώμα ανθρώπων υπήρχε η πεποίθηση ότι μόνο δια της αναβάπτισης στην ανανεωτική πηγή της ελληνικής σοφίας ο κόσμος αυτός θα διασώζονταν. Φρούδα ελπίδα για τους Βυζαντινούς, λυτρωτική και αναγεννητική λύση για τους Ιταλούς και τους υπόλοιπους Ευρωπαίους. Το πολιτικό ιδεώδες των ολοκληρωτικών μεταρρυθμίσεων, η νεοπλατωνική πεποίθηση της δυνατότητας επιστροφής στην αρχή του παντός, η οργάνωση μίας ιεραρχίας θεοτήτων κάτω από την απόλυτη εξουσία του Δία, αυτός ο τόσο σοκαριστικός για τον Γεννάδιο-Σχολάριο παγανισμός, έβρισκαν την πρακτική αντιστοιχία τους σε μία λεπτομερή και αναλυτική ηθική αρετών, ενώ με την φαινομενικά συντηρητική αναγωγή στην Ειμαρμένη, στηριζόταν η έντονη, σχεδόν υπεράνθρωπη προσπάθεια αφύπνισης για την απαλλαγή από κάθε θρησκευτική ηττοπαθή μοιρολατρία, που ήθελε το τέλος του Βυζαντινού κόσμου να οφείλεται στις αμαρτίες ενώπιον του Θεού. Με τη θεωρία της Ειμαρμένης, ο αναγεννησιακός λόγιος Γεώργιος Γεμιστός-Πλήθων απέφευγε να παγιδευτεί στην πίστη στο αναπόδραστο της μοίρας, αφού οι άνθρωποι ως «μεθόριον» μεταξύ του αισθητού και του νοητού βασιλείου διατηρούσαν την ελπίδα να ανέλθουν στην οντολογική και αξιολογική κλίμακα. Μία άνοδο σε κάθε τομέα χρειαζόταν και ένας ολόκληρος λαός, βυθισμένος στη συναισθηματική προσήλωση στο δόγμα. Ο Πλήθων-Γεμιστός έμελλε να είναι ο πρώτος και ο τελευταίος έλληνας. Ο πρώτος που οραματίστηκε το νεοελληνικό τρόπο ζωής και σκέψης, συνειδητοποιώντας ότι όλοι «έλληνες εσμέν το γένος», και ο τελευταίος, αφού με την κατάρρευση του Βυζαντίου κλείνει μία ολόκληρη ελληνική περίοδο ιστορίας.

Για μία εισαγωγή στη ζωή και το έργο του Γεωργίου Γεμιστού-Πλήθωνα παραπέμπω στο άρθρο μου: Katelis Viglas, “Principles and Characteristics of George Gemistos Plethon’s Philosophy”, PHILOTHEOS, International Journal for Philosophy and Theology, Vol. 9, 2009, 183-190

La philosophie de Plotin

2010-03-15T14:18:00.001+02:00

Review by: Katelis Viglas

Ο καθηγητής του πανεπιστημίου της Σορβόννης Émile Brehier συνέγραψε τη μονογραφία του για τον Πλωτίνο (La philosophie de Plotin, Bibliothèque de la Revue des Cours et Conférences, Boivin, Paris 1928), όταν είχε ήδη γίνει γνωστός από άλλες μελέτες του, ενώ είχε δημοσιεύσει από τις εκδόσεις Budé το πλήρες έργο του φιλοσόφου, Ἐννεάδες. Το έργο του Πλωτίνου συμπυκνώνει, γραμμένο στον 3ο αι. μ.Χ., παράδοση 800 χρόνων ελληνικής φιλοσοφίας, ενώ ιδρύει ένα νέο φιλοσοφικό ρεύμα μέσα από μία ανάμιξη ορθολογισμού και μυστικισμού, το Νεοπλατωνισμό.

Όσον αφορά στη δομή του έργου του Brehier, La philosophie de Plotin, είναι αδρή και δίνει με βάση το διαχωρισμό των υποστάσεων - Εν, Νους, Ψυχή- μία στοιχειώδη αλλά ουσιαστική ανάλυση των Ἐννεάδων. Αρχίζει με μία Εισαγωγή και μία ιστορική τοποθέτηση για τον 3ον αι. μ.Χ. στον οποίο γράφτηκε το έργο του Πλωτίνου, αναφέρεται στο σύγγραμμα του και στη σημαντικότερη θέση της φιλοσοφίας του, δηλαδή στην έννοια της δυναμικής «προόδου ή απορροής», εντοπίζει αυτό που κατά τη γνώμη του αποτελεί θεμελιώδες πρόβλημα - δηλαδή η σχέση αντιπαράθεσης ανάμεσα στο πεπρωμένο της ψυχής και στην οντολογική ερμηνεία του κόσμου-, αφιερώνει από ένα κεφάλαιο στην Ψυχή και στον Νου, ενώ πριν το εκτενές κεφάλαιο για το Εν παρατίθεται μία συζήτηση για την ανατολική επίδραση στην Πλωτινική φιλοσοφία. Το έργο κλείνει με ένα Συμπέρασμα και μία προσθήκη ενός παραρτήματος για τη σημασία της Ύλης και του προβλήματος του κακού.

Το βιβλίο του Brehier είναι σημαντικό γιατί στηρίζεται, στην εσωτερική ερμηνεία του ίδιου του αρχαίου κειμένου, ενώ παράλληλα δε χάνει ποτέ τη γενική ιδέα. Το κυριότερο θέμα που συζητήθηκε με αφορμή αυτό το βιβλίο είναι –χωρίς πράγματι να υπάρχει πολύ σημαντικός λόγος- η θέση του συγγραφέα για την υποτιθέμενη ανατολική επίδραση στο έργο του Πλωτίνου. Ήδη άλλοι μελετητές, όπως ο A.H. Armstrong, τόνισαν τις αδυναμίες μίας τέτοιας θέσης και σήμερα βέβαια δεν μπορούμε να δεχτούμε πολύ πιθανή μία άμεση επίδραση του Ινδουισμού ή του Βουδισμού στο έργο του ιδρυτή του Νεοπλατωνισμού. Είναι γνωστό βέβαια από το βίο του φιλοσόφου που έγραψε ο Πορφύριος, ότι ο Πλωτίνος ακολούθησε τον αυτοκράτορα Γορδιανό στην εκστρατεία του στην Ανατολή με σκοπό να μάθει τις φιλοσοφικές δοξασίες των χωρών αυτών. Ήταν μία προσπάθεια όμως σύντομη και αμφίβολου αποτελέσματος. Εάν πάλι δούμε συγκριτικά τη φιλοσοφία του Πλωτίνου και ειδικότερα τον αποφατισμό σε σχέση με την ανώτερη αρχή, το Έν, και τη μυστικιστική διδασκαλία που βρίσκεται στη βάση της, τότε μπορούμε σίγουρα να ανιχνεύσουμε ομοιότητες σε σχέση με τις ανατολικές φιλοσοφίες. Όμως ο Πλωτίνος είναι σε μεγάλο βαθμό γνήσιος εκπρόσωπος της ελληνικής παράδοσης του ορθολογισμού, εκφράζοντας παράλληλα, όπως οι μυστηριακές θρησκείες της εποχής του και ο Χριστιανισμός ένα αίτημα των καιρών για μυστική ένωση με το Θείο.

Αξίζει να σημειωθεί τώρα, όσον αφορά στον Brehier, ότι υπήρξε δάσκαλος του δικού μας φιλοσόφου Βασίλη Τατάκη και ότι ενέταξε στην πολύτομη γαλλική σειρά της Ιστορίας της Φιλοσοφίας, την οποία εξέδωσε και επιμελήθηκε ο ίδιος πριν από περίπου 50 χρόνια, το βιβλίο του Τατάκη, Η Βυζαντινή Φιλοσοφία, ένα βιβλίο που αποτελεί σταθμό στην έρευνα της Βυζαντινής Φιλοσοφίας. Ο Brehier δίδαξε στη Σορβόννη και πέθανε το 1952. Το έργο του La philosophie de Plotin σημείωσε πολλές επανεκδόσεις έως και την πιο πρόσφατη (Éd. J. Vrin, Paris, 2003). Παρά την παλαιότητα του πάντα τονίζεται από όλους τους νεώτερους μελετητές το υψηλό επίπεδο κατανόησης των Ἐννεάδων.

Ο ΔΕΛΦΙΚΟΣ ΧΡΗΣΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΛΩΤΙΝΟ

2010-03-14T02:19:00.000+02:00

Κοίτα, ο μέγας Πλωτίνος κολυμπά,

Παλεύοντας με τόσα κύματα•

Ο μειλίχιος Ραδάμανθυς του γνέφει,

Αλλά η Χρυσή Γενιά μοιάζει αμυδρή,

Αλμυρό αίμα δυσκολεύει τα μάτια.

Σκόρπιοι πάνω στην απλωσιά των χόρτων,

Ή μέσα στη συστάδα των δέντρων,

Ο Πλάτων και ο Μίνως περνούν,

Εκεί στέκει και ο Πυθαγόρας,

Και όλη η χορεία της αγάπης.

W.B.Yeats

Μετάφραση Κατελής Βίγκλας

ΝΕΑ ΤΑΙΝΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΖΩΗ ΤΗΣ ΥΠΑΤΙΑΣ - ΕΝΤΟΝΗ ΚΑΙ ΠΙΣΤΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ

2010-02-13T00:51:00.000+02:00

Λήμμα στη Wikipedia για την ταινία

Οι Παραβολάνοι που αναφέρονται υπήρχαν πραγματικά

Music inspired by Plotinus

2010-02-04T21:22:00.000+02:00

ΤΟ ΑΣΤΡΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ

2009-12-28T15:06:00.001+02:00

Σύμφωνα με μία κοινή πεποίθηση των σοφών των αρχαίων λαών και τις δοξασίες των πρώτων χριστιανικών χρόνων, οι ψυχές των όντων σε αυτήν, την εδώ κάτω ζωή, κατήλθαν από κάποιο μακρινό νοητό τόπο, αφού πρώτα διέσχισαν τον ουράνιο θόλο. Η κάθοδος των ψυχών στα σώματα συνδυάζεται συνήθως με την αναμενόμενη ανοδική επιστροφή σε εκείνον τον υπερουράνιο τόπο καταγωγής, είτε στη μετά θάνατον ζωή, είτε χάρη σε κάποιες εκστατικές εμπειρίες.

Για τον νεοπλατωνικό φιλόσοφο Πλωτίνο, που έζησε τον 3ο αι. μ.X., η κάθοδος και η άνοδος της ψυχής εντάσσεται στο σύστημά του και απορρέει από αυτό. Ο Πλωτίνος χρησιμοποίησε τις μυστηριακές δοξασίες των θρησκειών της εποχής του, που μιλούσαν για την ψυχανωδία, δηλ. το ανοδικό ταξίδι της ψυχής. Στο έργο του, που ο μαθητής του Πορφύριος ονόμασε Ἐννεάδες χωρίζοντάς το σε 6 βιβλία των 9 πραγματειών το καθένα [1], η ιδέα της πτήσης συνδυάζεται τόσο με τη μυστική εμπειρία, όσο και με την οντολογική του θεωρία. Για τον Πλωτίνο, αλλά και για τους μεταγενέστερους νεοπλατωνικούς – τουλάχιστον σε γενικές γραμμές, διότι μετά τον Πλωτίνο προσθέτουν ιεραρχικά επίπεδα και οντότητες - ο κόσμος αποτελείται από τρεις υποστάσεις, το Εν ή το Αγαθό, το Νου και την Ψυχή. Με βάση την κάθετη απορροή από το πάνω προς τα κάτω, στην ιεραρχία των υποστάσεων αυτών, παράγεται η ύλη διαμέσου των διαμορφωτικών αρχών ή λόγων. Ακολουθώντας την αντίστροφη πορεία, ο άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να ανέλθει με την ψυχή του στην Καθολική Ψυχή και κατόπιν στο Νου, πριν του επιτραπεί η θέα του Ενός ή Αγαθού. Η πορεία της ψυχής προς τον νοητό κόσμο προϋποθέτει, ωστόσο, την αστρική πτήση, δηλ. τη διαδικασία της ανάβασης [2].

Τώρα το αστρολογικό και αστρονομικό κοσμοείδωλο στην ύστερη αρχαιότητα, προϋπέθετε τους επτά πλανήτες να περιστρέφονται γύρω από τη γη στον ουρανό (Σελήνη, Ερμής, Αφροδίτη, Ήλιος, Άρης, Ζευς, Κρόνος), άλλοτε σύμφωνα με την «Αιγυπτιακή» και άλλοτε σύμφωνα με τη «Χαλδαϊκή» (και Πτολεμαϊκή) τάξη (με τον Ερμή και την Αφροδίτη πάνω από τον Ήλιο και κάτω από τον Ήλιο αντίστοιχα). Η αστρολογική αυτή εικόνα συνδέθηκε με την ελληνική αστρονομία για να αποκτήσει ένα επιστημονικό περίβλημα. Μέσα σε αυτό το αρχαίο κοσμοείδωλο θεμελιώνεται και το σχήμα των μετενσαρκώσεων της ψυχής, η οποία μεταβαίνει από τον ουρανό δια των πλανητικών σφαιρών στη γη, για να ανέλθει ξανά πίσω στη συνέχεια από τον ίδιο δρόμο.

Μακρινή κοιτίδα του ανθρώπου λοιπόν, είναι τα έμψυχα άστρα μακριά από τη γη. Ο ίδιος ο άνθρωπος ως μικρόκοσμος είναι φτιαγμένος κατά το πρότυπο του μακρόκοσμου. Ο Πρόκλος γράφει: «Και πρέπει να εξετάσει κανείς τον άνθρωπο σε βάθος, όπως πράξαμε για τον κόσμο, διότι είναι και αυτός ένας κόσμος σε μικρογραφία. Διότι έχει όπως το σύμπαν, μία νόηση, ένα λόγο, ένα θεϊκό σώμα, ένα θνητό σώμα και οι διαιρέσεις του είναι ανάλογες με εκείνες του Παντός» [3]. Στη συνέχεια ο Πρόκλος αντιστοιχεί τον άνθρωπο με τον κόσμο: νοητικό μέρος-Κρόνος, πολιτικόν-Δίας, θυμοειδές-Αρης, φωνητικόν-Ερμής, επιθυμητικόν-Αφροδίτη, αισθητικόν –Ήλιος, αυγοειδές σχήμα-Ουρανός εν γένει, θνητό σώμα-υποσελήνιος κόσμος.

Ήδη στο μεταφυσικό σύστημα του Ιάμβλιχου δεν υπάρχουν μόνο οι ανθρώπινες ψυχές, αλλά και των «κρειττόνων γενῶν», δηλαδή οι θεοί, οι άγγελοι, οι αρχάγγελοι, οι δαίμονες, οι άρχοντες και οι ήρωες. Οι ψυχές όλων αυτών των όντων κινούνται σε ένα διαμεσολαβητικό διάστημα ανάμεσα στον εγκόσμιο και υπερκόσμιο χώρο. Το μεταφυσικό σύστημα του Ιαμβλίχου, το οποίο αντικατοπτρίζει το αστρικό κοσμοείδωλο του, είναι μία μετάλλαξη της διαβάθμισης των γενών και των ειδών, όπως π.χ. την περιέγραψε ο Πλάτων. Επίσης, όπως στον Πλωτίνο στο βαθμό που ανέρχονται οι ψυχές ως προς την τάξη, αυξάνει η οντολογική αξία τους και η ποιότητά τους. Όταν αντίθετα μία ψυχή κατέρχεται σε αυτή την κλίμακα των γενών χάνει σταδιακά ως προς την ουσία της ή, για να ακριβολογήσουμε, ως προς τη συμμετοχή της στο κατ’ ουσία Αγαθό, που αποτελεί τον δεύτερο θεό στην Ιαμβλίχεια ιεράρχηση. Τούτο συμβαίνει, διότι ο πρωταρχικός θεός ή το Έν ή το Αγαθό παραμένει, όπως και για τον Πλωτίνο, επέκεινα ουσίας. Το κατ’ ουσία Αγαθό αποτελεί τον ενοποιητικό και συνεκτικό οντολογικό σύνδεσμο ανώτερων και κατώτερων γενών. Η ψυχή για αυτά τα ταξίδια της χρησιμοποιεί ένα «όχημα» ή «αστρικό σώμα». Συνέπεια αυτής της βαθμιδωτής οντολογίας είναι ότι η σχέση της ψυχής με το όχημα της περιορίζεται, όσο λιγότερο συμμετέχει η ψυχή στο Έν.

Όλοι οι νεοπλατωνικοί είναι συνεπείς ως προς αυτήν την οντολογική ιεραρχία. Η κάθοδος στην ύλη σηματοδοτεί τη μείωση ως προς την ουσία, ενώ η επάνοδος στον υπερουράνιο κόσμο, πέρα ακόμη από τους ορατούς θεούς μέχρι τους αόρατους, οδηγεί στην πλήρη «αϋλοποίηση» της ψυχής και την μεγαλύτερη συμμετοχή της στην αγαθότητα. Ο μόνος τρόπος για την ανοδική πορεία είναι για την ψυχή οι καθαρτικές διεργασίες.

Ας σημειωθεί ότι για τους αρχαίους και ιδιαίτερα για τους Νεοπλατωνικούς οι πλανήτες είναι θεοί, άρα έμψυχα όντα. Ο Πλωτίνος δεν πιστεύει ότι οι «αστροθεοί» επηρεάζουν απαραίτητα τους θνητούς ανθρώπους, εφόσον αυτοί οι τελευταίοι είναι υπεύθυνα πλάσματα [4]. Η γνώμη του για την αστρολογία είναι πως αποτελεί μία απλή οιωνοσκοπία. Η επίδραση των άστρων αφορά μόνο στο κατώτερο σωματικό μέρος των ανθρώπων και όχι τον ανώτερο εαυτό, που προσηλώνεται στο Αγαθό[5].

Το αχανές πεδίο του διαστήματος, μέσα ακόμη και από την εικόνα του που ίσχυε στην εποχή του Πλωτίνου [6], προκαλεί τον τρόμο και για τούτο η ψυχή είναι ανάγκη να ενσωματωθεί, να καλυφθεί και να αποκτήσει ένα «αστρικό σώμα» ή ένα «όχημα» ή ένα «σκάφος» πριν κατέλθει στα γήινα σώματα. Για την άνοδό της, επίσης, η ψυχή έχει ανάγκη από ένα παρόμοιο περίβλημα. Είναι άραγε η ένωσή της με την υπέρτατη αρχή μία πράξη απελευθέρωσης, τόσο από το γήινο, όσο και από το αστρικό σώμα; Είναι την αληθινή ζωή την οποία έρχεται να συναντήσει η ψυχή ταξιδεύοντας στο διάστημα ή την εξαφάνιση σε μία απέραντη κοσμική χοάνη; Ό,τι και εάν ισχύει, παραμένει σαφές ότι με τη θεωρία του οχήματος προδιαγράφηκε η έντονη λαχτάρα του ανθρώπου να στραφεί προς τα άστρα, ακολουθώντας το εσωτερικό και εξωτερικό του πεπρωμένο.

Παραπομπές - Σημειώσεις

[1] Η περισσότερο έγκυρη έκδοση των Ἐννεάδων του Πλωτίνου είναι Plotini, Opera, Ed. P. Henry and H.-R. Schwyzer, Editio maior, tom. I-III, Paris-Bruxelles-Leiden 1951-1973. Συντομευμένη έκδοσή της είναι η Plotini, Opera, Ed. P. Henry and H.-R. Schwyzer, Editio minor, tom. I-III, Oxford Classical Texts, Oxford 1964-1982. Το ίδιο κείμενο με αγγλική μετάφραση περιέχεται στο έργο: Plotinus, Enneads, Text with English translation by A.H. Armstrong, vol. I-VII, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts/ William Heineman Ltd, Loeb Classical Library, London 1966-1988

[2] Ἐννεάδες ΙV.3.26.

[3] Πρόκλος, Εἰς Τίμαιον 5. 237, Commentaire sur le Timée. Tom. 1-5, Traduction et notes par A. –J.Festugière, Bibliothèque des textes Philosophiques, J. Vrin, Paris 1966-1968

[4] Ἐννεάδες ΙΙΙ.3. Το θέμα της επιρροής της αστρολογίας στους ανθρώπους το εξετάζει ο Πλωτίνος στη πραγματεία ΙΙ.3 (Περὶ τοῦ εἰ ποιεί τὰ ἄστρα). Τα άστρα δεν είναι κακοποιοί δυνάστες, αλλά συνεργοί στην υπέροχη ευταξία του σύμπαντος. Η κίνηση τους δεν γίνεται αυθαίρετα αλλά εξαρτάται από την ενέργεια και εκδήλωση της ψυχής του κόσμου. (Πλωτίνου, Εννεάς Δευτέρα. Αρχαίο Κείμενο, Μετάφραση, Σχόλια Παύλος Καλλιγάς, Κέντρον Εκδόσεως Έργων Ελλήνων Συγγραφέων, Ακαδημία Αθηνών, Βιβλιοθήκη Α. Μανούση, Αθήναι 1997, σ. 226).

[5] Ἐννεάδες VI.8.7.1-2. Καθώς η επίδραση των άστρων δεν αφορά το ανώτερο τμήμα της ψυχής του ανθρώπου, τούτο σημαίνει ότι αυτός είναι προετοιμασμένος για την άνοδο δια μέσου των υποστάσεων έως την αρχή των πάντων, το Εν. Αντίθετα, κατά τον Πρόκλο, είναι ολόκληρη η ψυχή που καταπίπτει στον κόσμο των σωμάτων. (Πρόκλου, Στοιχείωσις Θεολογική, Εισαγωγή E.R. Dodds, Μετάφραση Ιγνάτιος Σακαλής, Εκδ. Πολύτυπο, χ.τ., 1982, σ. 255). Αυτό δεν συμβαίνει λόγω της απαισιοδοξίας του, αλλά διότι η ψυχή οφείλει να χρησιμοποιήσει όλες τις δυνάμεις της ώστε να ανέλθει και πάλι δια μέσου της αστρικής οδού στο νοητό βασίλειο. Άρα αποδίδεται στον άνθρωπο μεγαλύτερο μέρος ευθύνης και ελευθερίας σε σχέση με τον προγενέστερο Νεοπλατωνισμό του Πλωτίνου.

[6] E.R. Dodds, Εθνικοί και Χριστιανοί σε μία εποχή αγωνίας. Όψεις της θρησκευτικής εμπειρίας από τον Μάρκο Αυρήλιο ως τον Μ. Κωνσταντίνο. Μτφρ. Κ. Αντύπας, Εκδ. Αλεξάνδρεια, Αθήνα 1995, σ. 27

ΣΧΟΛΙΟ ΣΤΙΣ ΑΡΕΟΠΑΓΙΤΙΚΕΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΣ

2009-12-16T00:36:00.002+02:00

Η ίδια η φύση της υπέρτατης πραγματικότητας οδήγησε στην έντονα αποφατική θεολογία του Διονύσιου Αρεοπαγίτη κατά τον 5ον αι. μ.Χ. Ο συγγραφέας που έγραψε με αυτό το όνομα, και στην πραγματικότητα μας είναι άγνωστος, υποστηρίζει πρώτιστα την θέση περί της ενoποιητικής λειτουργίας του Αγαθού, που ως υπερενωμένη ενάδα συνέχει το παν, μεταδίδοντας και σκορπώντας τις ευεργετικές του ενέργειες. Η αίσθηση του απολύτως Έτερου τον οδήγησε να χρησιμοποιήσει πλήθος από αρνητικές θεωνυμίες που να αποδίδουν και να προδίδουν τον απρόσιτο χαρακτήρα της πρώτης αρχής. Η φιλοδοξία του υπερβαίνει όμως την άρθρωση και διάρθρωση λόγου με βάση την νεοπλατωνική επιρροή της γλωσσικής παρακαταθήκης αρνήσεων και αποφάσεων. Μέσα από αυτές σκοπεύει να συστήσει ένα γόνιμο θεολογικό αγνωστικισμό που να στηρίζει το Εκκλησιαστικό σώμα και ο οποίος να προέρχεται από τη γνησιότητα και πρωτοτυπία θέσεων δογματικά έγκυρων. Προεκτείνοντας το Πλωτινικό άπειρο και αντιφατικές, αλλά συμπληρωματικές έννοιες, όπως η Πρόκλεια αμέθεκτη μετοχή, υπερθεματίζει ως προς την αυτόματη γένεση δια της υπερούσιας ακτινοβολίας του Ενός, η εντός του οποίου στάση συνιστά τη μυστική ένωση. Η ιδέα της απόλυτης διάχυσης της αγαθοεργούς ενέργειας επιβεβαιώνεται από την θεώρηση του κακού ως στερημένου οντολογικής ανεξαρτησίας. Ωστόσο, παρά τη γραμμική χριστιανική και ιουδαϊκή αντίληψη για τον κόσμο, υιοθετείται εν μέρει ο Νεοπλατωνικός κύκλος, επιβεβαιωμένος από την ίδια την θρησκευτική πρακτική. Όμως η μυστηριακή και εκκλησιαστική επανάληψη των παθών και της ανάστασης του Σωτήρα Χριστού που θεωρείται ως λογική του αΐδιου κύκλου ευθυγραμμίζεται δυναμικά, τελειωτικά και εσχατολογικά «διά ταγαθόν, εκ ταγαθού και εν ταγαθώ και εις αγαθόν».

Σε αυτήν την οντολογία, το Υπέρτατο, αν και απόλυτα έτερον, εμπεριέχει το παν. Δια της αμφισβήτησης της υπόστασης του κακού γίνεται προσπάθεια να εδραιωθεί απόλυτα η παντοδυναμία και παντογνωσία Του. Ωστόσο, απώτερος στόχος παραμένει η άμεση και από του νυν βίωση της υπέρβασης όλων. Για να προσεγγιστεί ακριβώς το απροσέγγιστο της πρώτης αρχής γίνεται χρήση της άρνησης, της απόφασης και των υπερθετικών όρων. Στην κατασκευή, ωστόσο, αυτού του οικοδομήματος, υπάρχουν τόσα κενά στη δόμηση και παγίδες, ώστε αυτό μοιάζει σαν να αιωρείται. Όντας αδύνατο να εκφράσει την παράλογη μυστική ζέση νεοπλατωνικής έμπνευσης, έτσι ώστε αυτή να μεταδίδει χωρίς διαμεσολάβηση τα συναισθήματα που τη στηρίζουν, προσπαθεί να περιγράψει με ειλικρινή προσήλωση, την κίνηση της ψυχής προς τη μοναδική της ελπίδα. Ο έλλογος χαρακτήρας, αν και υπάρχει στον τρόπο συγκρότησης των διανοημάτων, κάθε προσπάθεια να κυριαρχήσει υπονομεύεται. Θα ήταν άραγε ιεροσυλία να προσάψουμε σε αυτή την εναέρια κατασκευή την χρήση ενός λόγου που θέτει υπό τας όψεις μας ακριβώς το λογικό μέρος του, ώστε να πάψουμε να υποψιαζόμαστε την έντονη χρήση του άλογου; Αν και το αντίστροφο φαίνεται εξίσου εύλογο: παρασυρόμενοι από τη γοητεία ενός νεοπλατωνικού εξωτικού λεξιλογίου λησμονούμε ολωσδιόλου τη συγκροτημένη και "προσγειωμένη" συλλογιστική, υποχωρώντας στην ενθουσιώδη αποδοχή μίας πρόσκλησης να βαδίσουμε σε άγνωστους, αλλά προαιώνια οικείους τόπους.

ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΤΙΚΗ

2009-12-10T13:08:00.000+02:00

Γεώργιος Λέκκας: Πλωτίνος. Προς μία οντολογία του τρόπου (επιστημονική επιμέλεια: Γ. Ξανθάκη-Καραμάνου). Αθήνα: Εκδόσεις Παπαζήση 2009 (σειρά: «Αρχαία Ελληνική Γραμματεία – Μελέτες»), 134 σ.

Δεδομένης της σπάνης αξιόλογων μελετών στην ελληνική γλώσσα για τον φιλόσοφο Πλωτίνο, οποιαδήποτε συμβολή στη σπουδή του έργου του αποτελεί ευχάριστο γεγονός. Εάν μάλιστα τυγχάνει η μελέτη να προσφέρει και να ανοίγει νέες οπτικές στην κατανόηση του πολυσύνθετου κειμένου των Εννεάδων, τότε είναι εξαιρετικά ευπρόσδεκτη. Σε αυτές τις κατηγορίες τοποθετείται το έργο του Γεωργίου Λέκκα, Πλωτίνος. Προς μία Οντολογία του Τρόπου, αποτελούμενο από τέσσερα κεφάλαια και δύο παραρτήματα. Πρόκειται για μελέτες που έχουν από τη μία νοηματική και ερμηνευτική αυτοτέλεια, ενώ από την άλλη συγκροτούν ένα ενιαίο σύνολο με συνισταμένη αρχή τη διερεύνηση των πλωτινικών υποστάσεων Ενός-Νου-Ψυχής. Σε κάθε κεφάλαιο καταβάλλεται προσπάθεια να εξηγηθούν έννοιες και να λυθούν μια σειρά από αντιφάσεις οι οποίες παρουσιάζονται στις σχέσεις των υποστάσεων μεταξύ τους. Συζήτηση και κριτικό σχολιασμό του έργου του Λέκκα μπορεί κανείς να δει εδώ.

ΕΛΛΗΝΟΓΛΩΣΣΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΛΩΤΙΝΟ

2009-11-10T12:19:00.000+02:00

Δες την ομώνυμη σελίδα του μπλόγκ, που ενημερώνεται σε τακτά χρονικά διαστήματα.